Arıcılık sözlüğü

A

Açık yavru

Gözleri henüz mumla kapatılmamış yumurta ve larvalar. Açık yavru görmek, ana arının son günlerde yumurtladığını gösterir.

Alarm feromonu

Sokma sırasında salınan, diğer arıları savunmaya çağıran koku. Körük dumanı bu kokuyu bastırarak arıları sakinleştirir.

Amerikan yavru çürüklüğü

Paenibacillus larvae bakterisinin neden olduğu, kapalı yavruyu etkileyen bulaşıcı yavru hastalığı. İhbarı zorunlu hastalıklar arasındadır; şüphede il ya da ilçe tarım müdürlüğüne haber verilir.

Ana arı

Kolonideki tek verimli dişi arı. Yumurtlar ve salgıladığı feromonlarla koloninin düzenini sağlar.

Ana arı feromonu

Ana arının salgıladığı, koloniyi bir arada tutan ve işçi arıların yumurtalıklarının gelişmesini baskılayan kimyasal sinyaller.

Ana arı ızgarası

İşçi arıların geçebildiği ama ana arının geçemediği aralıklara sahip ızgara. Ana arıyı kuluçkalıkta tutarak ballığa yumurtlamasını önler. Metal ana arı ızgarası

Ana arı işaretleme

Ana arının sırtına doğduğu yılın rengiyle küçük bir nokta konması. Ana arıyı bulmayı ve yaşını bilmeyi kolaylaştırır. Yıla göre renk bulucu

Ana arı kafesi

Ana arının taşınması ya da yeni koloniye tanıtılması için kullanılan küçük kafes. Ana Arı Kafesi

Ana arısızlık

Koloninin ana arısını kaybetmesi. Yumurta ve genç larva görülmemesi, alışılmadık bir uğultu ve huzursuzluk başlıca belirtilerdir.

Ana hapsi

Ana arıyı belirli bir alanda ya da çerçevede geçici olarak tutmaya yarayan düzenek. Ana Hapsi

Ana memesi

Ana arının yetiştirildiği, petekten aşağı doğru sarkan uzun, yüksük biçimli göz.

Anadolu arısı

Apis mellifera anatoliaca; Türkiye'de geniş bir alana yayılmış yerli bal arısı ırkı. Farklı bölgelere uyum sağlamış çok sayıda ekotipi vardır.

Apis mellifera

Bal arısının bilimsel adı. Anadolu, Kafkas ve Karniyol arısı bu türün ırklarıdır.

Arı aralığı

Arıların ne petek örerek ne de propolisle kapatarak doldurduğu, yaklaşık 6–9 mm'lik geçiş boşluğu. Çerçeveli kovanlar bu ilkeye göre tasarlanır.

Arı kaçağı

Ballık ile kuluçkalık arasına konan, arıların yalnızca tek yönde geçmesine izin veren tahta. Hasat öncesi ballığı arıdan boşaltmak için kullanılır.

Arı sütü

Genç işçi arıların baş bezlerinden salgılanan, larvaları ve ana arıyı beslemek için kullanılan salgı. Arı Sütü

Arı zehiri

İşçi arının iğnesi aracılığıyla verdiği savunma salgısı.

Arıcılık kaydı

Arıcının ve kovanlarının resmî kayıt sistemine işlenmesi. Adımlar arıcılık kaydı yazımızda.

Arılık

Kovanların yerleştirildiği alan. Güneş, rüzgâr, su kaynağı ve ulaşım yer seçiminde belirleyicidir. Arılığa yer seçimi

Avrupa yavru çürüklüğü

Melissococcus plutonius bakterisinin neden olduğu, genellikle açık larvaları etkileyen yavru hastalığı.

B

Bal

Bal arılarının çiçek nektarını ya da bitkilerin salgılarını toplayıp petekte olgunlaştırdığı doğal ürün. Doğal bal nasıl anlaşılır?

Bal akımı

Florada bol nektar bulunan, kolonilerin hızla bal depoladığı dönem. Ballıklar bu dönemden önce verilir.

Bal dinlendirme kazanı

Süzülen balın bekletildiği kap. Dinlenen balda hava kabarcıkları ve mum kırıntıları yüzeye çıkar, bal alttaki musluktan temiz alınır. Dinlendirme kazanları

Bal eritme kazanı

Kristalleşmiş balı kontrollü ısıyla yeniden akışkan hale getiren çift cidarlı kazan. Eritme kazanları

Bal süzme makinesi

Sırrı açılmış çerçeveleri döndürerek merkezkaç kuvvetiyle balı petekten ayıran makine. Petek bozulmadan kovana geri verilebilir. Süzme makineleri

Ballık

Kuluçkalığın üstüne konan, arıların bal depoladığı kat. Hasat bu kattan yapılır.

Balmumu

Genç işçi arıların karın altındaki mum bezlerinden salgılanan, petek yapımında kullanılan madde. Balmumu

Bekçi arı

Kovan girişinde duran, yabancı arıları ve zararlıları içeri almayan işçi arılar.

Besleme

Doğal kaynaklar yetersiz kaldığında koloniye şurup ya da kek verilmesi. Arı besleme rehberi

Birleştirme

İki zayıf koloninin tek kovanda birleştirilmesi. Arılar arasına delikli gazete kâğıdı konarak kokuların yavaşça karışması sağlanır.

Bölme

Güçlü bir koloniden arı, yavru ve bal alınarak yeni koloni oluşturulması. Oğulu önlemenin ve koloni sayısını artırmanın yollarından biridir.

Ç

Çerçeve

Kovanın içinde peteğin örüldüğü, kolayca çıkarılıp takılabilen ahşap ya da plastik çerçeve. Plastik Çerçeve

Çerçeve tutma pensesi

Propolisle yapışmış çerçeveyi kovandan tek elle güvenle kaldırmaya yarayan yaylı pense. Çerçeve Tutma Yaylı Pense

Çiçek tozu

Bkz. polen.

Çiftleşme uçuşu

Genç ana arının kovandan çıkıp havada birden fazla erkek arıyla çiftleştiği uçuş. Ana arı bu uçuşlardan sonra ömrü boyunca yumurtlar.

D

Dadant kovan

Langstroth kovana göre daha derin kuluçkalık çerçevelerine sahip çerçeveli kovan tipi.

Duman

Körükte yakılan malzemeden çıkan serin duman. Alarm feromonunu bastırır ve arıların bala yönelmesini sağlayarak muayeneyi kolaylaştırır.

E

El demiri

Kovan kapağını açmak ve propolisle birbirine yapışmış çerçeveleri ayırmak için kullanılan çelik alet. Arıcının en çok kullandığı araçtır. El Demiri

Elektrikli çit

Arılığı yaban hayvanlarına karşı çevrelemek için kullanılan çit sistemi. Güneş Enerjili Elektrikli Çit Sistemi

Ergin arı

Pupa evresini tamamlayıp gözden çıkmış yetişkin arı.

Erkek arı

Döllenmemiş yumurtadan gelişen, iğnesi olmayan ve görevi ana arıyla çiftleşmek olan arı. Sonbaharda koloniden çıkarılır.

Erkek arı gözü

Erkek arıların yetiştirildiği, işçi arı gözünden belirgin biçimde büyük petek gözü. Kapalı erkek arı gözlerinin sırrı kubbelidir.

Eşek arısı

Bal arılarını kovan önünde avlayan yırtıcı arılar. Yaz sonunda baskıları artar. Eşek arısı kapanı

F

Feromon

Arıların birbirleriyle iletişim kurmak için salgıladığı kimyasal sinyaller. Ana arı, alarm ve yönlendirme feromonları en bilinenleridir.

Fırça

Çerçeve üzerindeki arıları ezmeden süpürmek için kullanılan yumuşak kıllı fırça. Arıcı fırçası

Flora

Arıların nektar ve polen topladığı bitki örtüsü. Balın rengi, kokusu ve tadı floraya göre değişir.

G

Göçer arıcılık

Kovanların mevsime göre farklı floralara taşınarak daha uzun süre bal akımından yararlanılması.

Göz

Peteği oluşturan altıgen hücrelerin her biri. Arılar gözleri yavru yetiştirmek ve bal ile polen depolamak için kullanır.

H

Hasat

Olgunlaşmış balın kovandan alınması. Bal hasadı ne zaman yapılır?

Hijyenik davranış

İşçi arıların hastalıklı ya da ölü yavruyu fark edip gözü açarak temizlemesi. Hastalıklara dayanıklılıkta önemli bir özelliktir.

İ

İğne

İşçi ve ana arının savunma organı. İşçi arının iğnesi çentikli olduğu için sokmadan sonra deride kalır.

İç kapak

Kovanın dış kapağının altına konan, üst katı yalıtan ve besleme ya da havalandırma deliği bulunan ince kapak.

İşçi arı

Koloninin büyük çoğunluğunu oluşturan dişi arılar. Yaşlarına göre temizlik, bakıcılık, petek örme, bekçilik ve tarlacılık yaparlar. Kolonide kim ne yapar?

K

Kafkas arısı

Apis mellifera caucasica; uzun dili ve sakin yapısıyla bilinen, Türkiye'nin kuzeydoğusuna özgü bal arısı ırkı.

Kapalı yavru

Gözü mumla kapatılmış, pupa evresindeki yavru. Düzgün ve boşluksuz kapalı yavru, iyi bir ana arının işaretidir.

Karakovan

Ağaç kütüğü, sepet ya da benzeri malzemeden yapılan, çerçevesiz geleneksel kovan. Karakovan balı nedir?

Karniyol arısı

Apis mellifera carnica; sakin yapısı ve ilkbaharda hızlı gelişmesiyle bilinen bal arısı ırkı.

Kek

Şekerden ya da şeker ve polen karışımından hazırlanan katı arı yemi. Özellikle kışın ve erken ilkbaharda kullanılır.

Kestane balı

Kestane ağacının nektarından elde edilen, koyu renkli ve belirgin acımsı tatlı bal. Kestane balı nedir?

Kış salkımı

Soğuk havada arıların ısıyı korumak için ana arının çevresinde oluşturduğu sıkı küme.

Kireç hastalığı

Ascosphaera apis mantarının neden olduğu yavru hastalığı. Ölen larvalar sertleşir ve beyaz ya da gri tebeşir parçalarına benzer.

Koloni

Bir ana arı, binlerce işçi arı ve mevsimine göre erkek arılardan oluşan topluluk.

Kovan

Arı kolonisinin barındığı yapı. Çerçeveli kovanlarda petekler tek tek çıkarılıp incelenebilir. Arı kovanları

Körük

İçinde yakılan malzemeden duman üreterek arıları sakinleştiren alet. Arıcı körükleri

Kristalleşme

Baldaki glikozun kristaller oluşturarak balı katılaştırması. Doğal bir süreçtir; balın bozulduğunu göstermez. Bal neden kristalleşir?

Kuluçkalık

Kovanın alt katı; ana arının yumurtladığı ve yavrunun yetiştiği bölüm.

L

Langstroth kovan

Arı aralığı ilkesine göre tasarlanmış, katları ve çerçeveleri standart ölçülerde olan kovan tipi. Türkiye'de en yaygın kullanılan çerçeveli kovandır.

Larva

Yumurtadan çıkan, işçi arılarca beslenen tırtıl biçimli yavru evresi.

Larva gözü

Ana arı yetiştirmede larvaların aktarıldığı yapay ana arı yüksüğü. Larva Gözü

Larva transferi

Ana arı yetiştirmek için çok genç işçi larvalarının yapay yüksüklere aktarılması; aşılama da denir. Larva transferi rehberi

M

Mahmuz

Temel peteği çerçeve teline gömmek için kullanılan, dişli tekerlekli el aleti. Mahmuz (Düz)

Maske

Arıcının başını ve yüzünü sokmalara karşı koruyan tüllü başlık. Arıcı kıyafetleri

Merkezkaç kuvveti

Dönen bir cismi dışa doğru iten kuvvet. Bal süzme makinesi bu kuvvetle balı gözlerden çıkarır.

Muğla arısı

Anadolu arısının Muğla yöresine uyum sağlamış ekotipi; çam balı akımına uyumuyla bilinir.

Mum güvesi

Larvaları petekleri tüneller açarak tahrip eden güve. Depolanan boş petekler ve zayıf koloniler risk altındadır.

N

Nektar

Çiçeklerin salgıladığı şekerli sıvı. Arılar nektarı toplar, suyunu uçurur ve bala dönüştürür.

Nem (balda)

Balın içerdiği su oranı. Olgun balda nem düşüktür; nemi yüksek bal mayalanabilir. Bu yüzden sırlanmamış bal hasat edilmez.

Nosema

Mikrosporidian bir parazitin neden olduğu, ergin arıların sindirim sistemini etkileyen hastalık.

O

Oğul

Koloninin bir bölümünün eski ana arıyla birlikte kovanı terk edip yeni yuva araması; bal arısının doğal üreme biçimi. Oğul nasıl önlenir?

Oğul memesi

Oğul hazırlığında, çoğunlukla petek kenarlarına ve altına yapılan ana arı gözleri.

Olgun bal

Nemi yeterince düşürülmüş ve gözleri arılar tarafından mumla sırlanmış bal.

P

Petek

Balmumundan örülmüş altıgen gözlerden oluşan yapı; kovanın hem yuvası hem deposudur.

Petek bal

Petekten ayrılmadan, gözleriyle birlikte sunulan bal. Petek Bal

Polen

Çiçek tozu. Arılar polen yumaklarını arka bacaklarında taşır; koloninin başlıca protein kaynağıdır. Polen

Polen tuzağı

Kovan girişine takılan, dönen arıların bacaklarındaki polen yumaklarını bir çekmeceye düşüren düzenek. Polen tuzağı nasıl kullanılır?

Propolis

Arıların bitki reçinelerinden topladığı yapışkan madde. Kovandaki çatlakları kapatmak ve girişi daraltmak için kullanılır. Propolis nedir?

Pupa

Larvanın kapalı gözde ergin arıya dönüştüğü evre.

R

Ruşet kovan

Ana arıların çiftleşmesi için az sayıda arıyla kurulan küçük kovan. Ruşet Kovan

S

Salgı balı

Nektar yerine bitki öz suyuyla beslenen böceklerin salgılarından üretilen bal. Çam balı bu türün en bilinen örneğidir.

Sır

Arıların olgunlaşan balın üzerini kapattığı ince mum tabakası.

Sır alma

Süzmeden önce peteğin üzerindeki sırrın bıçak, tarak ya da ruloyla açılması. Sır alma nasıl yapılır?

Sır alma teknesi

Sırrı açılan çerçevelerin üzerinde tutulduğu, dökülen sır ve balın toplandığı tekne. Paslanmaz Büyük Sır Alma Teknesi

Sır tarağı

İnce dişleriyle petek sırrını kaldırmaya yarayan tarak; özellikle düzensiz peteklerde kullanışlıdır. Sır Tarağı

Suluk

Arıların güvenle su içebilmesi için arılığa konan su kaynağı. Arılar suyu kovanı serinletmek ve yavruyu beslemek için kullanır.

Süzme bal

Petekten süzme makinesiyle ayrılmış bal. Süzme Bal

Ş

Şurup

Şeker ve suyun karıştırılmasıyla hazırlanan arı yemi. İlkbaharda 1:1, sonbaharda 2:1 oranı yaygındır. Şurup hesaplayıcı

T

Tarlacı arı

Kovan dışına çıkarak nektar, polen, su ve reçine toplayan yaşlı işçi arılar.

Temel petek

Arıların üzerine petek örmesi için göz tabanları basılmış balmumu levha. Temel petek nasıl takılır?

Tozlaşma

Polenin çiçekler arasında taşınarak bitkilerin döllenmesi. Bal arıları tarım ürünlerinin tozlaşmasında önemli rol oynar.

U

Uçuş deliği

Kovanın arıların girip çıktığı açıklık.

Uçuş kapağı

Uçuş deliğini daraltarak kovanı soğuğa, yağmaya ve zararlılara karşı koruyan parça. Kovan Uçuş Kapağı

Uyarıcı besleme

İlkbaharda koloniyi yavru yetiştirmeye teşvik etmek için az ve sık aralıklarla 1:1 şurup verilmesi.

V

Varroa

Varroa destructor akarı. Ergin arılar ve yavrular üzerinde beslenir, virüs taşır; bal arısının en önemli zararlısıdır. Kovanı zararlılardan korumak

Y

Yağma

Arıların başka bir kovanın balını çalması. Nektar kıtlığında ve zayıf kolonilerde görülür; uçuş deliğini daraltmak ve kovan içinden beslemek riski azaltır.

Yalancı ana

Uzun süre ana arısız kalan kolonide yumurtlamaya başlayan işçi arı. Bu yumurtalardan yalnızca erkek arı çıkar.

Yavru

Yumurta, larva ve pupa evrelerindeki gelişmekte olan arıların tümü.

Yemlik

Koloniye şurup ya da kek vermek için kullanılan kap. Arı yemlikleri

Yumurta

Ana arının göz tabanına bıraktığı yumurta. Döllenmiş yumurtadan dişi (işçi ya da ana arı), döllenmemiş yumurtadan erkek arı gelişir.